در شرایطی که رقابت جهانی بر سر توسعه فناوریهای پیشرفته شدت گرفته، انتشار گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴ تصویری چندلایه و دادهمحور از وضعیت کشور ارائه میدهد؛ گزارشی که نشان میدهد ایران در تولید علم جایگاه قابلقبولی دارد، اما در شاخصهای کلیدی مانند سرمایهگذاری، زیرساخت و بازار با فاصله معناداری از رقبا حرکت میکند. این گزارش که توسط مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف تهیه شده، با تمرکز بر شاخص هوش مصنوعی ایران، وضعیت کشور را در مقایسه با بازیگران منطقهای و جهانی بررسی کرده است.
بر اساس این گزارش که با حمایت دانشگاه صنعتی شریف، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری و اتاق بازرگانی تهران منتشر شده، دادهها مربوط به پیش از تحولات اخیر و شرایط جنگی است و باید در همین چارچوب تحلیل شود. انتشار با تأخیر این گزارش نیز بهدلیل آسیب به بخشی از زیرساختهای فناوری عنوان شده است.
هدف اصلی این مطالعه، ایجاد یک مرجع تحلیلی برای سیاستگذاری مبتنی بر داده در حوزه Artificial Intelligence و کمک به تصمیمسازی در سطوح کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت اعلام شده است. این گزارش با همکاری جابویژن و آزمایشگاه سیاستگذاری شریف تهیه شده و تلاش دارد تصویری واقعی از شاخص هوش مصنوعی ایران ارائه دهد.
چارچوب ارزیابی در شاخص هوش مصنوعی ایران
در این گزارش، وضعیت کشور بر اساس مدل «سیستم نوآوری فناورانه» تحلیل شده و هفت کارکرد کلیدی شامل توسعه دانش، انتشار دانش، تأمین منابع، فعالیتهای کارآفرینانه، شکلگیری بازار، جهتدهی به سیستم و مشروعیتبخشی مورد ارزیابی قرار گرفتهاند.
ایران در این ارزیابی با ۱۳ کشور در سه سطح مقایسه شده است: کشورهای منطقه مانند عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ترکیه، کشورهای منتخب نظیر آلمان و کره جنوبی، و کشورهای پیشرو شامل ایالات متحده و چین. این مقایسه، شکافهای ساختاری در شاخص هوش مصنوعی ایران را برجستهتر میکند.
جایگاه علمی در شاخص هوش مصنوعی ایران
یافتهها نشان میدهد ایران از نظر تولید مقالات علمی در حوزه AI در جایگاه دوم منطقه پس از عربستان سعودی قرار دارد. با این حال، ترکیه فاصله بسیار کمی با ایران دارد و ادامه روند فعلی میتواند منجر به تغییر این رتبه شود.
سهم ایران از کل مقالات هوش مصنوعی جهان در سال ۲۰۲۴ حدود ۲.۳ درصد برآورد شده است. همچنین نرخ رشد علمی کشور از سال ۲۰۱۹ کمتر از میانگین جهانی بوده و از نظر سرانه تولید علم نیز جایگاه ایران در منطقه پایینتر ارزیابی شده است.
شکاف در پتنت، بازار و سرمایهگذاری
یکی از مهمترین نقاط ضعف شاخص هوش مصنوعی ایران، حوزه ثبت اختراع یا Patent است. سهم ایران از پتنتهای جهانی هوش مصنوعی در تمام سالهای بررسیشده کمتر از ۰.۱ درصد بوده که نشاندهنده ضعف در تبدیل دانش به داراییهای فناورانه است.
در حوزه بازار، اندازه بازار AI ایران در سال ۱۴۰۳ حدود ۵.۵ همت، معادل نزدیک به ۹۰ میلیون دلار اعلام شده است. این رقم تنها ۰.۰۲ درصد از تولید ناخالص داخلی را شامل میشود و ایران را در رتبه آخر منطقه قرار میدهد.
در بخش سرمایهگذاری، فاصله ایران با رقبا قابلتوجه است. در بازه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴، عربستان سعودی حدود ۲۴ میلیارد دلار و رژیم صهیونیستی حدود ۳۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری انجام دادهاند. امارات متحده عربی با ۵ میلیارد دلار و ترکیه با ۱.۳ میلیارد دلار در رتبههای بعدی قرار دارند، در حالی که سرمایهگذاری ایران تنها حدود ۸۲ میلیون دلار برآورد شده است.
عقبماندگی زیرساختی و توان پردازشی
در بخش زیرساخت، دادههای گزارش نشان میدهد مجموع توان پردازشی GPU در ایران معادل ۱۷۲ پردازنده H100 است. این در حالی است که عربستان سعودی با ۸ هزار و ۳۹۱ پردازنده H100 فاصلهای چشمگیر ایجاد کرده است. امارات متحده عربی و رژیم صهیونیستی نیز در رتبههای بعدی قرار دارند.
این شکاف زیرساختی، یکی از موانع اصلی توسعه محصولات مبتنی بر Machine Learning و Deep Learning در ایران محسوب میشود و بهطور مستقیم بر رقابتپذیری کسبوکارها اثر میگذارد.
پذیرش در بازار و چالشهای کسبوکار
بر اساس یافتهها، میزان پذیرش هوش مصنوعی در کسبوکارهای ایرانی حدود ۲۷ درصد است؛ عددی که نشان میدهد ایران حدود ۷ سال از میانگین جهانی عقبتر است. تمرکز اصلی این پذیرش نیز بر حوزه Generative AI بوده است.
هزینههای بالای توسعه، کمبود نیروی متخصص و ضعف در مهارتهای کاربردی، از مهمترین موانع توسعه محصولات AI در شرکتها عنوان شدهاند. این عوامل، مستقیماً بر سرعت ورود فناوری به بازار و شکلگیری مزیت رقابتی تأثیر میگذارند.
مهاجرت نیروی انسانی متخصص
در سال ۲۰۲۴، حدود ۱۴ هزار متخصص فعال در حوزه هوش مصنوعی در ایران شناسایی شدهاند. با این حال، بیش از ۱۲۰۰ نفر از این نیروها از کشور خارج شدهاند، در حالی که تنها ۳۲۳ نفر وارد کشور شدهاند. این تراز منفی، یکی از چالشهای کلیدی در پایداری اکوسیستم AI کشور محسوب میشود.
بر اساس این گزارش، شاخص هوش مصنوعی ایران نشان میدهد که اگرچه در تولید دانش وضعیت قابلقبولی وجود دارد، اما در سایر کارکردهای کلیدی، شکاف قابلتوجهی با رقبا دیده میشود؛ شکافی که میتواند در صورت تداوم، موقعیت کشور را در اقتصاد دیجیتال جهانی تضعیف کند.
دانلود گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران 1404
