گزارش سال ۱۴۰۴ اکالا روایت پلتفرمی است که از یک سو درآمدش ۸۵ درصد و سودش ۱۴۱ درصد رشد کرده و تعداد کاربرانش به بیش از ۲۶.۱ میلیون نفر رسیده و از سوی دیگر، در طول سال با دو بحران جنگ، افزایش قیمت کالاهای اساسی و جابه‌جایی ناگهانی تقاضا روبه‌رو بوده است. داده‌های گزارش نشان می‌دهد جنگ ظرف چند روز ترکیب سبد خرید را تغییر داده، کاهش موجودی روغن جست‌وجوی این کالا را در یک روز به ۵۶۷ هزار بار رسانده و افزایش قیمت کالاهای اساسی، تخفیف را به بخش پررنگ‌تری از خرید آنلاین تبدیل کرده است.
اکالا سال ۱۴۰۴ را با ۴۷۴۷ فروشگاه در شبکه خود و فعالیت در 275 شهر به پایان رسانده است. تعداد فروشگاه‌ها ۴۹ درصد و تعداد شهرهای فعال ۱۱ درصد بیشتر شده و نرخ رضایت مشتریان نیز ۸۶ درصد اعلام شده است. در سمت عملیات، ۹۷ درصد سفارش‌ها با موفقیت ارسال شده‌اند و متوسط زمان تحویل به ۳۴ دقیقه رسیده است. تنوع عرضه نیز به ۷۰ هزار و ۸۹۳ کالا و ۳۴۹۵ برند رسیده؛ مجموعه‌ای از اعداد که نشان می‌دهد رشد اکالا در ۱۴۰۴ فقط در فروش خلاصه نشده و هم‌زمان ابعاد شبکه، عرضه و عملیات نیز بزرگ‌تر شده است.
جنگ چگونه سبد خرید را در چند روز تغییر داد؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش سال ۱۴۰۴ اکالا به رفتار خرید در دوره بحران اختصاص دارد. در روزهای ابتدایی جنگ ۱۲روزه، فروش حبوبات و سویا ۹۳ درصد، برنج ۸۶ درصد و کنسروها ۵۰ درصد افزایش پیدا کرد. در همان دوره، فروش چیپس و پفک ۹۰ درصد، خامه ۷۰ درصد و نوشابه ۶۰ درصد کاهش یافت.
این تغییر هم‌زمان در دو سوی سبد خرید قابل توجه است. کاربران صرفاً بیشتر خرید نکردند؛ اولویت کالاها تغییر کرد. اقلامی که امکان ذخیره‌سازی و مصرف در روزهای بعد را داشتند با جهش تقاضا روبه‌رو شدند و بخشی از کالاهای غیرضروری‌تر از سبد کنار رفتند.
آب معدنی نمونه روشن‌تری از شدت این رفتار است. تنها در دو روز اول جنگ حدود ۹۱ هزار آب معدنی فروخته شد؛ عددی که طبق گزارش، سه برابر پیش‌بینی فروش این کالا برای کل سال بوده است. در جنگ ۴۰روزه نیز متوسط تعداد کالا در هر سبد خرید حدود ۲۵ درصد بیشتر شد؛ نشانه‌ای که تأیید می‌کند در دوره بحران، تغییر فقط در نوع کالاها نبود و اندازه سبد نیز بزرگ‌تر شد. داده‌های مربوط به بحران و تغییر گروه‌های کالایی در فصل نخست گزارش آمده‌اند.
تورم؛ وقتی روغن، برنج و مرغ مسیر متفاوتی پیدا کردند
جنگ شوک مقطعی سال بود، اما افزایش قیمت در بخش بزرگ‌تری از سال ادامه داشت. اکالا بخشی از گزارش را با عنوان «عنوان ثابت هر سبد خرید: تورم» به بررسی قیمت کالاهای اساسی اختصاص داده و روند روغن، برنج و مرغ را در طول سال مقایسه کرده است.
در میان این سه گروه، روغن بیشترین افزایش قیمت را تجربه کرده است. نمودار گزارش نشان می‌دهد قیمت روغن به‌ویژه در ماه‌های پایانی سال جهش تندی داشته؛ برنج نیز با روند افزایشی قابل توجهی وارد ماه‌های پایانی شده و قیمت مرغ با شیبی متفاوت رشد کرده است. گزارش در این بخش درصد نهایی تورم سالانه هر کالا را به‌صورت عدد مستقل ارائه نمی‌کند، بنابراین نمی‌توان از روی نمودارها درصد دقیق افزایش سالانه ساخت؛ اما برتری رشد قیمت روغن نسبت به دو گروه دیگر صراحتاً در گزارش ذکر شده است.
قیمت تنها بخش داستان نیست. نمودارهای موجودی نشان می‌دهند روغن در دی‌ماه با افت شدید موجودی مواجه شده و برنج و گروه تخم‌مرغ و ماکیان نیز در مقاطعی از سال کاهش موجودی را تجربه کرده‌اند. کنار هم گذاشتن این داده‌ها تصویر روشن‌تری می‌دهد: فشار روی برخی کالاهای اساسی هم‌زمان از دو مسیر قیمت و دسترسی احساس شده است.
۵۶۷ هزار جست‌وجوی روغن در یک روز
شاید یکی از گویاترین اعداد کل گزارش مربوط به ۱۵ دی باشد؛ روزی که کاربران کلمه «روغن» را ۵۶۷ هزار بار در اکالا جست‌وجو کردند. اکالا این رفتار را به تلاش کاربران برای بررسی موجودی و قیمت مرتبط می‌کند.
اهمیت این عدد زمانی بیشتر می‌شود که در کنار افت موجودی و افزایش قیمت روغن دیده شود. جست‌وجوی ۵۶۷ هزارباره الزاماً به معنای همین تعداد خریدار یا خرید نیست؛ بلکه می‌تواند نشان دهد نگرانی درباره یک کالا پیش از آنکه در فروش نهایی دیده شود، در رفتار جست‌وجو ظاهر شده است.
این بخش از گزارش یکی از واضح‌ترین نمونه‌های ثبت واکنش مصرف‌کننده به کمبود و افزایش قیمت است: ابتدا موجودی کاهش می‌یابد و قیمت بالا می‌رود، سپس جست‌وجو برای پیدا کردن کالا شدت می‌گیرد.
در فرصت‌های فروش ویژه اُکالا از جمله «اُتایم»، بیش از ۲۷ هزار محصول در گروه‌های کالایی مختلف، با بیش از ۵۰درصد تخفیف ارائه شده‌اند. با این فرصت‌ها، کاربران توانسته‌اند در تمام طول سال کالاهای مورد نیاز خود را با قیمتی کمتر از قیمت مصرف‌کننده تهیه کنند و همچنین برندها فروش تعدادی محصولات خود را تا ۳ برابر افزایش داده‌اند.
طبق بررسی سبدهای خرید اُکالا در سال ۱۴۰۴، هر سبد خرید، به‌طور میانگین ۱۶درصد تخفیف داشته است و مشتریان توانسته‌اند خرید به‌صرفه‌تری نسبت به خرید حضوری داشته باشند.
شبکه‌ای که باید هم‌زمان با بحران بزرگ‌تر می‌شد
اکالا در سال ۱۴۰۴ به ۳۷۵ شهر رسیده است. نکته جالب‌تر اینکه بیشترین رشد تعداد سفارش الزاماً در شهرهای بزرگ اتفاق نیفتاده است. مرند با رشد ۵۴۹ درصدی، بناب با ۲۱۷ درصد، میانه با ۱۶۱ درصد، لنگرود با ۱۴۹ درصد و زابل با ۱۰۱ درصد در میان شهرهای دارای بیشترین رشد سفارش قرار گرفته‌اند. در مقابل، گزارش نمونه‌هایی از شهرهای کوچک با تنها چندصد سفارش سالانه را نیز نشان می‌دهد.
در مقیاس عملیاتی، این شبکه با ۱۷۵ هزار و ۶۷۶ سفیر کار کرده و متوسط زمان تحویل سفارش‌ها ۳۴ دقیقه بوده است. سریع‌ترین ارسال ثبت‌شده ۵ دقیقه، طولانی‌ترین مسیر یک سفارش ۱۸.۸ کیلومتر و بیشترین تعداد ارسال یک سفیر در یک روز ۶۰ سفارش بوده است. در روز ثبت رکورد ۲۴۶ هزار سفارش نیز حدود ۱۲ هزار سفیر فعال بوده‌اند.
عملکرد شبکه در دوره بحران البته افت کرده است. نرخ ریزش سفیران فعال در هفته اول جنگ ۱۲روزه ۲۸ درصد و در هفته اول جنگ ۴۰روزه ۳۷ درصد بوده است. متوسط زمان تحویل نیز در جنگ ۱۲روزه به ۴۱ دقیقه رسیده، درحالی‌که در جنگ ۴۰روزه ۳۲ دقیقه ثبت شده است. نرخ تحویل موفق سفارش‌ها در این دو دوره به‌ترتیب ۹۳ و ۹۴ درصد بوده است.
این اعداد وجه دیگری از بحران را نشان می‌دهند: افزایش تقاضا فقط مسئله موجودی نیست؛ نیروی تحویل و ظرفیت لجستیک نیز هم‌زمان تحت فشار قرار می‌گیرند.
۳۴۹۵ برند و تفاوت میان «تعداد فروش» و «ارزش فروش»
تعداد برندهای قابل خرید در اکالا از ۱۴۰۵ برند در سال ۱۴۰۲ به ۲۷۴۷ برند در ۱۴۰۳ و ۳۴۹۵ برند در ۱۴۰۴ رسیده است؛ یعنی تعداد برندها طی دو سال حدود ۱۴۹ درصد افزایش یافته و تنها در سال گذشته نیز حدود ۲۷ درصد رشد کرده است.
ترکیب فروش اما نکته دیگری را آشکار می‌کند. از نظر تعداد کالاهای فروخته‌شده، لبنیات با سهم ۲۷ درصد و تنقلات با ۲۲ درصد در صدر قرار دارند. وقتی معیار به ارزش ریالی تغییر می‌کند، سهم لبنیات به ۱۸ درصد و تنقلات به ۱۵ درصد می‌رسد و خواربار با ۱۴ درصد و نوشیدنی‌ها با ۱۲ درصد در رتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند.
بنابراین پرتکرارترین خریدها الزاماً بیشترین سهم از پول خرج‌شده را ندارند؛ تفاوتی که تصویر دقیق‌تری از ساختار سبد خرید کاربران ارائه می‌کند.
اکالا در ۱۴۰۴؛ رشد در دل یک سال غیرعادی
در نگاه اول، اعداد مالی و عملیاتی اکالا از یک سال رشد حکایت دارند: درآمد ۸۵ درصد، سود ۱۴۱ درصد، شبکه فروشگاهی ۴۹ درصد و تعداد کاربران ۱۵ درصد افزایش یافته است. رکورد فروش روزانه نیز به ۱۴۰ میلیارد تومان و رکورد سفارش به ۲۴۶ هزار و ۱۰۲ سفارش در یک روز رسیده است.
اما مهم‌ترین بخش گزارش سال ۱۴۰۴ اکالا زمانی شکل می‌گیرد که این اعداد را کنار داده‌های رفتاری قرار دهیم. همان سالی که پلتفرم بزرگ‌تر شده، مصرف‌کننده با افزایش قیمت کالاهای اساسی مواجه بوده؛ در بحران، برنج و حبوبات را بیشتر و تنقلات را کمتر خریده؛ برای یافتن روغن در یک روز صدها هزار جست‌وجو انجام داده و در برخی استان‌ها با جابه‌جایی جمعیت، تقاضا به‌سرعت تغییر کرده است.
به همین دلیل، گزارش اکالا بیش از یک مجموعه آمار عملکرد شرکتی است. داده‌های آن تصویری از شکنندگی و سرعت تغییر خرید روزمره در یک سال پرنوسان ارائه می‌کنند: تقاضایی که می‌تواند ظرف چند روز بین کالاها جابه‌جا شود، ظرف چند هفته از یک استان به استان دیگر حرکت کند و با کاهش موجودی یک کالای اساسی، خود را پیش از صندوق خرید در نوار جست‌وجو نشان دهد.
البته مرز تحلیل نیز روشن است. این گزارش درباره رفتار کاربران اکالاست و نمی‌توان داده‌های آن را مستقیماً به تمام خانوارهای ایرانی تعمیم داد. با این محدودیت، کنار هم قرار گرفتن آمار خرید، قیمت، موجودی، جست‌وجو، جغرافیا و لجستیک، تصویری کم‌نظیر از رفتار خرید آنلاین در یکی از پرنوسان‌ترین سال‌های اخیر ارائه می‌دهد.
